Orka przedzimowa

Koszt orki przedzimowej

Prawidlowy dobór narzedzi i maszyn oraz ich wlasciwe uzytkowanie ma duzy wplyw na dobre przygotowanie gleby do siewu i na uzyskanie wymaganej gestosci roslin, a takze na utrzymanie lanu w dobrym stanie oraz na zebranie calego wyprodukowanego plonu. W szczególnosci dotyczy to uprawy roli. Uprawa gleby pod rosline nastepcza zaczyna sie w momencie zebrania przedplonu, czyli od uprawek pozniwnych. W nowoczesnej, racjonalnej i zoptymalizowanej technologii uprawy gleby podstawowe znaczenie ma sposób i jakosc wykonania kazdego zabiegu agrotechnicznego. To z kolei zalezy od zastosowanych narzedzi lub maszyn.

Obecnie tradycyjna podorywka, w coraz wiekszej liczbie gospodarstw, zostala zastapiona system uprawek pozniwnych, wykonywanych nie plugiem podorywkowym, lecz tzw. kultywatorem scierniskowym (gruberem), brona talerzowa, czy tez kompaktowa brona talerzowa (rotogruberem). Ta zmiana techniki i technologii uprawy sciernisk jest bardzo korzystna, poniewaz resztki pozniwne sa dobrze wymieszane z górna, biologicznie aktywna warstwa gleby, a jednoczesnie wzrosla wydajnosc i obnizyl sie koszt jej wykonania. Do uprawy pozniwnej nie powinno sie stosowac pluga podorywkowego (a tym bardziej pluga do orki), który najczesciej pracuje za gleboko i slabo miesza resztki pozniwne z gleba.

W uprawie buraków cukrowych i ziemniaków, w zaleceniach agrotechnicznych znajduje sie orka srednia, przykrywajaca obornik. Jednak dzis stosuje sie ja w praktyce coraz rzadziej. Wynika to przede wszystkim z tego, ze obecnie zboza, najczestszy przedplon buraków i ziemniaków, sa zbierane pózno, a wiec brakuje czasu na wykonanie odwrotki i orki przedzimowej. Jednoczesnie z badan Instytutu Hodowli o Aklimatyzacji Roslin wynika, ze zaniechanie orki sredniej nie wplywa ujemnie na wysokosc plonu buraka, natomiast obniza koszty uprawy.

Obecnie w praktyce stosuje sie wiec dwie orki: siewna i przedzimowa. Plytka orka siewna, o glebokosci ok. 18-20 cm, jest stosowana w uprawie rzepaku i zbóz ozimych. Na glebach przeznaczonych pod rosliny wysiewane wiosna jest wykonywana orka gleboka, zwana takze przedzimowa lub ziebla.

Orac, czy nie orac?

Orka, która jest podstawowym zabiegiem uprawowym, oprócz dodatniego oddzialywania (np. dlugotrwale dzialanie spulchniajace, lepsze napowietrzanie gleby pobudzajace jej aktywnosc biologiczna, zaoranie chwastów i osypanego ziarna zbóz, dokladne przykrycie miedzyplonów i resztek pozniwnych, zwiekszenie strefy wzrostu korzeni. likwidowanie glebokich kolein), wplywa jednoczesnie niekorzystnie na glebe. Orka sprzyja m.in. erozji wodnej (erozje zaoranej gleby wywoluje opad o natezeniu 7,5 l/m² lub 5 l/m²h), erozji wietrznej (juz przy wietrze o predkosci 5-6 m/s), zlaniu i zaskorupieniu sie gleby, tworzeniu podeszwy pluznej, takze przez ugniatanie dna bruzdy kolami ciagnika. Ponadto zmniejsza nosnosc gleby, przesusza warstwe orna, zaburza obieg skladników pokarmowych, wymaga doprawiania przedsiewnego, cechuje ja niska wydajnosc i wysoka energochlonnosc.

Dlatego w ostatnich latach wzrasta powierzchnia uprawy roslin z siewu w tzw. mulcz, czyli w glebe nie zaorana. Mulczowac mozna resztkami pozniwnymi lub roslina poplonowa. Rózne badania wykazuja, ze uprawa bezorkowa jest tansza, a plony podobne do uzyskiwanych w technologii z pelna agrotechnika. Przeszkoda w szerszym upowszechnieniu uprawy bezorkowej w naszym kraju jest duzy udzial gleb polifrakcyjnych, czyli o zróznicowanym uziarnieniu, niesprzyjajacym wprowadzaniu uproszczen uprawowych. Nasze pospolite piaski gliniaste, zawierajace czastki o róznych rozmiarach, charakteryzuja sie wzglednie niska porowatoscia naturalna (nieco powyzej 30%), bowiem ich drobne czastki wypelniaja przestwory miedzy ziarnami srednimi i duzymi. Zdecydowana wiekszosc udanych uproszczen w uprawie roli pochodzi z rejonów gleb o wysokiej porowatosci naturalnej (ok. 40%), zwlaszcza typowych gleb monofrakcyjnych, jakimi sa lessy Wydaje sie jednak, ze ostatecznie o tym czy rolnik bedzie oral glebe, czy tez stosowal uprawe mulczowa zadecyduje rachunek ekonomiczny. Póki co zdecydowana wiekszosc pól jest zaorywana.

Jakosc orki przedzimowej

Z kilku parametrów opisujacych jakosc orki warto zwrócic uwage na dwa: na glebokosc orki oraz na wysokosc skib. Obydwa parametry maja wplyw na koszt uprawy. Koszt orki rosnie wraz z glebokoscia spulchnienia gleby (wykres), natomiast im orka jest bardziej wyskibiona, tym wieksze koszty rolnik poniesie na przedsiewne wyrównanie powierzchni pola.

Glebokosc orki nie powinna siegac ponizej warstwy próchnicznej roli. Im glebsza orka, tym oczywiscie wieksze prawdopodobienstwo wydobycia na powierzchnie martwej warstwy podornej, najczesciej bezpróchnicznej, co niekorzystnie wplywa na wschody i rozwój mlodych roslin. Dlatego glebokosc orki przedzimowej najczesciej nie powinna przekraczac 24-26 cm. Jesli zachodzi koniecznosc glebszego spulchnienie roli, np. wskutek nadmiernego zageszczenia warstwy podornej, nalezy wykonac jej spulchnienie przy uzyciu albo pluga z poglebiaczami, albo kultywatorem podczas uprawy pozniwnej, wzglednie jeszcze wczesniej - gleboszem. Gleboszowanie wykonuje sie podczas niskiej wilgotnosci gleby, najlepiej tuz po zniwach, na glebokosc o 5 cm wieksza niz dotychczasowa orka. Gleboszowanie jest zabiegiem energochlonnym. Zapotrzebowanie mocy na jedna lape glebosza wynosi ok. 25 kW. Calkowity wzrost nakladów energii mozna jednak ograniczyc, poniewaz po gleboszowaniu glebokosc orki powinno sie zmniejszyc do ok. 18-20 cm.

Rola wyrównana, czy w ostrej skibie?

Orka przedzimowa ze wzgledu na wspominane wysokie koszty wyrównania powierzchni pola i doprawienia roli do siewu powinna byc wykonana z bardzo niewielkim wyskibieniem. Na wiekszosci gleb wykonujac orke przy optymalnej wilgotnosci gleby i z predkoscia dostosowana do typu odkladnicy, wyorane skiby sa pokruszone i odrzucane, a powierzchnia pola jest niemal równa. Najkorzystniej jest jeszcze uzyc pluga obracalnego, wykonujacego orke bezzagonowa, poniewaz pole wtedy nie ma bruzd i grzbietów, a glebokosc spulchnienia roli jest jednakowa na calej powierzchni. Dodatkowe zalety takiej orki to zmniejszenie zuzycia paliwa i zwiekszenie wydajnosci pluga o 10-15% przez krótsze jalowe przejazdy po polu. Pole po orce bezzagonowej mozna bardzo latwo doprawic do siewu, na niektórych stanowiskach nawet w jednym przejezdzie agregatu uprawowego. Dlatego tez plug obracalny wypiera plug zagonowy pomimo, ze jest od niego znacznie drozszy. Alternatywa dla pluga obracalnego, ale tylko na glebach lzejszych, jest plug dwustronny (zwany potocznie wahadlowym).

W szczególnosci powierzchnia pola powinna byc wyrównana w przypadku siewu punktowego nasion buraków cukrowych i kukurydzy, poniewaz tylko w takich warunkach kazde nasiono bedzie mialo jednakowe warunki dla kielkowania. Jezeli wiec po orce powierzchnia pola jest bardzo nierówna, a gleba zbrylona to nalezy ja podczas suchej pogody uprawic agregatem lub walem. Tylko w ten sposób bedzie mozliwe uzyskanie wiosna optymalnego podloza do siewu. Jedynie na glebach ciezkich i zlewnych dopuszcza sie pozostawienie orki w ostrej skibie, poniewaz chroni to je przed erozja, a wskutek dzialania niskich temperatur nastepuje rozkruszenie bryl gleby.

Wyeliminowac wady orki

Orka przywraca glebie sprawnosc produkcyjna, usuwa glebokie koleiny, skutecznie zwalcza chwasty oraz pozostawia tzw. czysty stól, warunkujacy dobry efekt pracy biernych narzedzi doprawiajacych standardowych siewników. Do wad orki nalezy m.in. duza energochlonnosc, nadmierne zageszczenie podglebia i nadmierne spulchnienie warstwy ornej, co wymaga dlugiego naturalnego odlezenia. W cele ograniczenia negatywnego oddzialywania orki na strukture gleby nalezy:

• § unikac jej wykonywania na glebach o wysokiej wilgotnosci,
• § corocznie zmieniac glebokosc orki odpowiednio do wymagan uprawianej rosliny,
• § dazyc do stosowania plytszej orki, ale plugiem z poglebiaczami,
• § stosowac przedpluzki podczas przyorywania obornika, poplonu lub duzej masy resztek pozniwnych,
• § stosowac odkladnice azurowe zapewniajace lepsze kruszenie gleb ciezkich.

Kola ciagnika podczas klasycznej orki ugniataja glebe na dnie bruzdy, co sprzyja tworzeniu sie tzw. podeszwy pluznej. To zjawisko narasta podczas kolejnych orek, wykonywanych na te sama glebokosc. W przypadku orki popularnym plugiem czteroskibowym ugnieceniu ulega ok. 25% powierzchni pola. Ten udzial bedzie sie zmniejszal w przypadku szerszych plugów. Calkowite wyeliminowanie tego zjawiska jest mozliwe przez zastosowanie plugów umozliwiajacych prowadzenie ciagnika po caliznie (orka on-land). Takie plugi sa juz w ofercie niektórych producentów.

Koszt pluga

W kosztach eksploatacji kazdej maszyny zawsze znaczacy udzial ma koszt paliwa. Zuzycie paliwa zalezy od rodzaju gleby, glebokosci orki i szerokosci roboczej pluga. Z informacji rolników wynika, ze np. ciagnik John Deere 5720 z obracalnym plugiem 3-skibowym, pracujacy z wydajnoscia ok. 0,7 ha/h, zuzywa 15 l/h paliwa, czyli 21,5 l/ha. W przypadku ciagnika Case MXU 110 z 4-skibowym plugiem obracalnym o szerokosci roboczej 1,68 m, pracujacym z predkoscia 8-8,5 km/h przy orce na glebokosc 30 m na glebach srednich i ciezkich zuzycie paliwa wynosilo 15-17 l/ha. W kolejnym gospodarstwie, o podobnych warunkach glebowych, rolnik podczas orki 4-skibowym plugiem obracalnym na glebie sredniozwiezlej zuzywal 16,5 l/h, czyli 20 l/ha, a na ciezkiej nawet do 27-30 l/ha oleju napedowego. Natomiast na glebie lekkiej zuzycie paliwa wynosilo tylko 12,5 l/ha. Zestaw skladajacy sie z ciagnika Fendt 930 i 6-skibowego pluga Lemken Europal 8 o szerokosci 3 m podczas orki gleby sredniej zuzywal 18 l/h, czyli ok. 10 l/ha.

Z badan Przemyslowego Instytutu maszyn Rolniczych w Poznaniu wynika, ze ciagnik o masie ok. 4 t (np. Ursus z silnikiem o mocy ok. 80 KM) pracujacy z plugiem zagonowym o szerokosci roboczej 1,5 m na glebie kl. IIIa i IVa, podczas orki na glebokosc 20 cm zuzywal srednio 11,3 l/ha oleju napedowego, natomiast zwiekszenie glebokosci do 25 cm spowodowalo wzrost zuzycia paliwa do 13,4 l/ha. Zwiekszenie masy ciagnika o 0,5 t takze wplynelo na wzrost zuzycia paliwa odpowiednio do 11,9 i 13,7 l/ha.

Na krajowym rynku mamy obszerna oferte plugów obracalnych, ale glównie firm zagranicznych. W kraju plugi obracalne produkuje Unia i od niedawna Akpil. Unia produkuje plugi obracalne zawieszane Ibis i pólzawieszwne Vis, o bardzo zróznicowanym wyposazeniu. Ibisy maja od 2 do 5, a Visy od 4 do 8 korpusów. Plugi maja m.in. regulowana plynnie lub stopniowo szerokosc robocza, korpusy z zabezpieczeniem sruba scinana lub resorowym typu non-stop, rózny rozstaw korpusów i przeswit pod rama, odkladnice pelne lub azurowe, lemiesze z dlutem dwustronnym. Czesto kupowany 4-skibowy IBIS ze stopniowo regulowana szerokoscia orki w zakresie od 36-48 cm kosztuje ok. 23 tys. zl, a w wersji z plynnie regulowana szerokoscia robocza od 35 do 50 cm - ok. 28 tys. zl (ceny netto). Te plugi wymagaja ciagnika o mocy min. 110 KM.

Ceny 4-skibowych plugów marek zagranicznych sa dosc znacznie zróznicowane. Czeska marka Sukov ma ceny podobne do plugów Unii, a szwedzki överum ok. 5 tys. zl wieksze. Kuhn Master 100 4T kosztuje 25,5 tys. zl, ale w wersji Multi Master 110 4NSH 44 tys. zl. Kverneland EM 100 to wydatek ok. 38 tys. zl (ceny netto).

Koszt czesci

Eksploatacja pluga wymaga okresowej wymiany czesci zuzywajacych sie wskutek tarcia lub ulegajacych uszkodzeniu np. podczas pracy na zakamienionych glebach. Najczesciej wymieniane sa lemiesze i dluta, a rzadziej odkladnica, piers odkladnicy lub scinacz skib. Lemiesz Unii kosztuje 120, dluto 30, piers 40, a odkladnica 280 zl (srednie ceny brutto). W przypadku plugów zagranicznych ceny oryginalnych czesci sa znacznie wyzsze, np. dla plugów marki Kuhn lemiesz kosztuje ok. 200 zl a odkladnica ok. 800 zl. Dlatego ich uzytkownicy kupuja zamienniki, których cena niekiedy jest zblizona do oryginalnych cen czesci dla plugów Unii. Jednak jakosc i dokladnosc wykonania zamienników czesto nie odpowiada oryginalowi, wiec, szczególnie w przypadku w miare nowych plugów, warto nabywac czesci oryginalne. (wszystkie podane ceny maja charakter orientacyjny i nie sa oferta handlowa)

Koszt orki

Na wykresie przedstawiono symulacje kosztów orki wykonanej 4-skibowym plugiem obracalnym Unia Ibis XL na glebie sredniozwiezlej dla trzech róznych glebokosci. Cene brutto pluga przyjeto w wysokosci 28 tys. zl. Do wspólpracy z plugiem zaproponowano ciagnik Zetor 11441 Forterra o mocy 110 KM, którego cena wynosi ok. 150 tys. zl. W obliczeniach zalozono, ze ciagnik bedzie eksploatowany przez 15 lat po 1000 godzin rocznie. Przewidywany okres uzytkowania pluga takze wynosi 15 lat, ale wykorzystanie roczne jest zmienne od 20 do 300 h. Trzy rózne glebokosci orki to 20, 25 i 28 cm (w praktyce orka jest wykonywana niepotrzebnie glebiej), którym odpowiada wydajnosc eksploatacyjna pluga 1,20, 1,05 i 0,90 ha/h oraz zuzycie paliwa 15, 17,5 i 20 l/h. Koszt wykonania orki odniesiono do ceny uslugi. Wedlug danych Polskiego Zwiazku Producentów - Uslugodawców Rolnych, cena bazowa orki w tym sezonie powinna wynosic 160 zl/ha, ale bez kosztu paliwa. Przy zalozeniu, ze ciagnik zuzywa ok. 17,5 l/h oleju napedowego, koszt orki wynosi ok. 225 zl/ha.

Z obliczen dla tak przyjetych zalozen wynika, ze orka na glebokosc 28 cm jest drozsza niz koszt uslugi przy wykorzystaniu pluga nieprzekraczajacym 50 h w roku. Przy orce na glebokosc 25 cm praca wlasnym agregatem jest oplacalna juz przy eksploatacji przez ponad 40 h, a przy glebokosci 20 cm - od ok. 25 h. Podane wskazniki beda jeszcze korzystniejsze przy zwiekszeniu wydajnosci orki. Producent okresla jej maksymalna wartosc na 1,54 ha/h, natomiast Niemieckie Towarzystwo Rolnicze (DLG), które testowalo podobny 4-skibowy plug IBIS 120-40 podaje, ze w zaleznosci od warunków orki, osiagal on wydajnosc od 0,9 do 1,4 ha/h. Skrócenie okresu uzytkowania pluga np. do 10 lat, zwieksza koszt orki o od 5-20 zl/ha, w zaleznosci od wydajnosci i glebokosci orki.

Przyjety do obliczen plug i ciagnik to jedne z tanszych na naszym rynku. Mozna wiec zapytac sie o oplacalnosc eksploatacji drozszego agregatu, np. 4-skibowego pluga obracalnego Kuhn Multi Master 110 4ET z ciagnikiem John Deere 6520 SE, o lacznej wartosci ponad 250 tys. zl. Z obliczen dla takich samych zalozen wynika, ze eksploatacja tego agregatu jest drozsza od zestawu Unia+Zetor, ale wraz ze wzrostem wykorzystania róznica sie zmniejsza. Przy wykorzystaniu w roku przez 100 h, agregat Kuhn+John Deere jest drozszy o 46 zl/ha, przy 200 h - o 28 zl/ha, a przy 300 h - o 15 zl/ha. Oplacalnosc tego agregatu np. przy orce na glebokosc 28 cm wymaga pracy przez minimum 90 h. Przy takim wykorzystaniu koszt orki wynosi 224 zl/ha.

Dr inz. Jacek Przybyl, Akademia Rolnicza w Poznaniu

Zaleznosc kosztów orki od jej glebokosci i rocznego wykorzystania pluga. Obliczenia wlasne

1. Pole po orce plugiem obracalnym, wykonanej przy optymalnej wilgotnosci gleby i z predkoscia dostosowana do rodzaju odkladnicy pluga, ma dobrze wyrównana powierzchnie, która pózniej mozna latwo przygotowac do siewu.

2. Kola ciagnika podczas klasycznej orki ugniataja glebe na dnie bruzdy. Wyeliminowanie tego zjawiska jest mozliwe przez zastosowanie plugów umozliwiajacych prowadzenie ciagnika po caliznie (orka on-land).

Opracowanie na podstawie artykulu *branzowego dwutygodnika *„atr express”